Serial 1670 Netflix kontra prawdziwa historia Polski

Serial 1670 kontra historia Polski. Co naprawdę się wtedy działo?

Serial 1670 na Netflix i prawdziwa historia Polski. Serialowy Jan Paweł z Adamczychy twierdził, że w Europie wieje nudą. A tymczasem rok 1670 obtitował w Polsce i Europie w wiele ważnych wydarzeń historycznych. W jakiej sytuacji była wtedy Polska i jakie wojny prowadziła?

Ależ ten czas leci. Dopiero był rok 1668, a tu pyk już mamy rok 1670. Sądząc po tym jak ten okres przedstawił serial 1670 Netflixa niewiele się działo w Polsce i Europie, a „ludzkość osiągnęła maksymalny poziom rozwoju”. Serialowy najsłynniejszy Jan Paweł (Bartłomiej Topa) chyba jednak nie miał pojęcia o świecie poza wsią Adamczycha.

Adnotacja: Serial 1670 to świetna ROZRYWKA. Poniższy tekst nie ma na celu krytyki produkcji Netfliksa za ewentualne historyczne nieścisłości.

Serial 1670 i historia Polski. Potop szwedzki, wojny i sytuacja Rzeczpospolitej

Polska w 1670 roku to kraj podnoszący się po wojnie i będący u progu kolejnych. Potop szwedzki (1655-1660) był najbardziej niszczycielskim konfliktem w historii Polski. Do najazdu Szwedów doszło, gdy Rzeczpospolita prowadziła wojnę z Rosją, która latem 1654 roku najechała ponad połowę polskiego terytorium (potop rosyjski, wojna polsko-rosyjska (1654–1667) i wsparła trwające od 1648 roku powstanie Chmielnickiego

Z powodu wojny, głodu, chorób i epidemii zmarło nawet do 40% całej populacji Rzeczpospolitej. Szacuje się, iż ludność Warszawy zmniejszyła się aż o 90%. Zniszczenia materialne to ponad 50% całego majątku polskiego. Zaostrzono też politykę wobec protestansów z powodu ich współpracy ze Szwedami przeciwko Polsce

Okupacja Rzeczypospolitej przez Szwecję i Rosję w listopadzie 1655 roku (Wikimedia Commons)

W latach 1666–1671 trwała wojna polsko-kozacko-tatarska. Wybuchła na skutek rywalizacji, jaka powstała między Rzecząpospolitą i Chanatem Krymskim na Ukrainie.

“System polityczny Rzeczypospolitej w połowie XVII wieku uległ erozji. Dążenie króla Jana II Kazimierza Wazy i jego żony Ludwiki Marii Gonzagi do wzmocnienia władzy monarszej poprzez wprowadzenie elekcji vivente rege doprowadziło do reakcji magnaterii, która posługiwała się szlachtą, wpadającą w coraz większe od niej uzależnienie typu klienckiego”

Gęstość sieci miejskiej w województwach Rzeczypospolitej Obojga Narodów ok. 1650 (Wikimedia Commons)

Jesienią 1667 ruszyła na Ukrainę armia tatarska dowodzona przez kałgę sułtana [zastępcę chana] Krym-Gireja. Wyczerpana wojnami, pogrążona w kryzysie Rzeczpospolita nie była gotowa do kolejnej wojny. Jan Sobieski, łącząc m.in. wojska prywatne i uzbrajając chłopów, stawił opór wojskom kozackim Petro Doroszenki i wojskom tatarskim. Po zwycięskich dla Rzeczypospolitej walkach podpisano ugodę, która tak naprawdę okazała się jedynie rozejmem.

Rzeczpospolita Obojga Narodów w okresie największego zasięgu terytorialnego, ok. 1635 oraz ziemie później utracone (Wikimedia Commons)

W 1670 roku Doroszenko zażądał od Rzeczypospolitej szerokiej autonomii dla Ukrainy, został pozbawiony buławy hetmańskiej. Wkrótce połączył swe siły z wojskami nowego chana, Selim Gireja i wznowił wojnę z Rzecząpospolitą. W 1672 roku Mehmed IV wraz z z potężną armią turecko-kozacko-tatarską wkroczył na Podole i zajął Kamienieć, a zagony tatarskie docierały aż pod Lublin. 

W 1675 Sobieski pobił Tatarów pod Lwowem. W 1676 roku Tatarzy wzięli również udział w bitwie pod Żurawnem, która stanowiła ostatni akt wojny polsko-tureckiej 1672-1676. Rzeczpospolita podpisała traktat w wyniku, którego traciła kontrolę nad Podolem, Kamieńcem i niemal całą Ukrainą Prawobrzeżną, w granicach Korony w tamtym rojenie pozostała jedynie Biała Cerkiew i Pawłocza. (Historykon.pl)

CZYTAJ WIĘCEJ: Serial 1670 Netfliksa podbija Niemcy i USA

Serial 1670 kontra prawdziwa historia. Kościół i papież w XVII wieku

Syn Jana Pawła ksiądz Jakub na pewno ucieszył się, gdy 26 kwietnia 1670 r. Klemens X został papieżem. Nowy papież wsparł finansowo Jana Sobieskiego w walkach z Turkami, którzy zostali pobici w bitwie pod Chocimiem w listopadzie 1673 roku.

Kościół w Polsce w XVII wieku to wielkie kariery, majątki i wpływ na życie polityczne. Biskupi wpływali m.in. na wybór władz lokalnych. Kościół w przedrozbiorowej Rzeczpospolitej porównano do “gigantycznej sieci spółek skarbu państwa”, która oczywiście generowała ogromny zysk.

Ksiądz Jakub (Michał Sikorski) z serialu 1670 Netfliksa

Senatowi przewodzi prymas, a pierwsze w nim miejsca zajmują biskupi. Przyjęło się także, że biskup pełni jedną z dwu najważniejszych funkcji w państwie – kanclerza albo podkanclerzego. Mają ci książęta Kościoła ogromne posiadłości ziemskie, które dają im nieograniczone możliwości budowania stronnictw politycznych. (Histmag.org, “Jak to się robi? Kariera w Kościele w XVII wieku”)

Barbara Królka spalona na stosie. Polskie procesy czarownic

Można się domyślać co serialowy ksiądz sądził o tym, że 1670 roku w Wiźnie spalono na stosie Barbarę Królkę. Oskarzono ją bycie czarownicą. Miała rzucić urok na poborcę ziemi wiskiej – Wacława Jeziorkowskiego i jego rodzinę. Królkę obwiniano też o doprowadzenie do morowej zarazy w Łomży, która spowodowała śmierć aż 5021 osób. Dekret sądu o skazanie na śmierć zapisany został w łomżyńskiej księdze miejskiej z 1670 roku.

Barbara Królka po torturach zeznała, że zakopała pod należącym do rodziny Jeziorkowskich chlewem szkapią głowę, odbierała mleko krowom i zbierała poranną rosę. Wymieniła też inne okoliczne czarownic. Miała uczestniczyć też w sabatach czarownic koło Kolna.

Eleonora Maria Józefa Habsburżanka i ślub z Michałem Winiowieckim

26 lutego 1670 roku na Jasnej Górze w Częstochowie król Polski Michał Korybut Wiśniowiecki wziął ślub z arcyksiężniczką austriacką Eleonorą Habsburg. Uroczystości weselne odbyły się w pałacu w pałacu w Kruszynie. Eleonora Maria Józefa Habsburżanka, córka cesarza Świętego Cesarstwa Rzymskiego Narodu Niemieckiego, króla Czech i Węgier Ferdynanda III Habsburga i Eleonory Gonzagi, 19 października 1670 roku została koronowana na królową w kolegiacie św. Jana w Warszawie. Koronacja nie odbyła się z Krakowie z powodu zaawansowanej cięży Eleonory. Niestety, ciąża zakończyła się przedwczesnym porodem martwego syna 29 listopada.

Portret Eleonory Habsburżanki z około 1670 roku

Dżuma i inne choroby w Polsce w XVII wieku

Serialowy Jan Paweł obawiał się, że zachorował na dżumę. Gdyby lepiej radził sobie z czytaniem, pewnie zainteresowałby się faktem, że w 1670 roku we Wrocławiu rozpoczęto wydawanie pierwszego na świecie pisma medycznego „Miscella Curiosa Medico-Physica”.

W zagranicznych źrodłach zwrócono uwagę, że „stan medycyny w XVII wieku Polsce jest bardzo niedoskonały”. Ogólny stan zdrowia mieszkańców Rzeczypospolitej, nie tylko szlachty, oceniono jednak jako dobry. Wśród trapiącychpopularnych schorzeń na pierwszym miejscu wymieniono choroby weneryczne, przede wszystkim kiłę. 

Lekarze nie posiadali wiedzy na temat ostatnich odkryć w dziedzinie anatomii i chemii, a lektura najnowszych dzieł z zakresu medycyny sprowadzała się do znajomości nazwisk ich autorów. Ale najcięższy zarzut polegał na tym, że medycy w Polsce „w niewielkim stopniu korzystają z rozumu, choć powołują się na znanych autorów”

W drugiej połowie XVII w. epidemie dżumy przypadły na lata 1651-1663, 1665, 1667, 1679, 1693 oraz 1695, aby wybuchnąć z jeszcze większą siłą w latach 1708-1711. Ostatnie masowe przypadki dżumy w Polsce datujemy na XVIII w. W XVIII-wiecznej Europie szalała też ospa prawdziwa, zabijając kilkaset tysięcy osób rocznie. Czyżby Jan Paweł z Adamczychy coś przeczuwał?

XVII wiek i wojny w Europie

Wojna Francji z koalicją hiszpańsko-austriacko- lotaryńską ( tzw. wojna holenderska) rozpoczęła się w 1672 roku. Jednak to w 1670 roku Ludwik XIV zawarł układ z Anglią, Munster, Kolonią i Szwecją. Francuski władca zaczął szykować się do ataku na Holandię, by zemścić się za postawę Holandii podczas wojny dewolucyjnej toczonej w hiszpańskich Niderlandach.

Wojna angielsko-hiszpańska zakończyła się podpisaniem pokoju pirenejskiego w dniu 28 października 1659 roku. Po wstąpieniu na tron angielski Karola II podpisano także pokój pomiędzy Anglią a Hiszpanią w 1660 roku. Dwa lata później Charles odsprzedał Dunkierkę królowi Ludwikowi XIV. Finalnie Jamajka pozostała kolonią angielską, co w 1670 roku uznali Hiszpanie.

Korporacja handlowa Kompania Zatoki Hudsona

2 maja 1670 roku została założona korporacja handlowa Kompania Zatoki Hudsona. Serialowy Ciesław Ryciński, jako mieszczanin-handlowieczapewne ujrzał wiele możliwościm, gdy król Karol II wystawił dokument fundujący kompanię, oddając jej w dzierżawę na 100 lat tereny zajmujące działy wodne wszystkich rzek uchodzących do zatoki Hudsona (tzw. ziemia Ruperta). Teren ten zajmował blisko 50% powierzchni obecnej Kanady. Zawierano kolejne porozumienia z Indianami, tworzono sieci fortów i faktorii, a także uruchamiano regularne połączenia okrętowe z Anglią.

Zasięg terytorialny Kompanii Zatoki Hudsona (Wikimedia Commos)
czerwone obszary – zasięg wpływów kompanii w pierwszych latach działalności
czerwona linia – granice zasięgu kompanii do 1821 (Ziemia Ruperta)
fioletowa linia – granice zasięgu kompanii po połączeniu się z Kompanią Północno-Zachodnią

Chłopi w serialu 1670 – jak naprawdę wyglądała ich historia?

Chłop Maciej z serialu “1670” (swój chłop!) nie miał lekkiego życia. Już w latach 1555-1558 przebywający w Polsce w latach nuncjusz apostolski Luigi Lippomano ocenił sytuację chłopów następująco: “szlachta polska ma nieograniczoną władzę nad wieśniakami, przywiedzionymi prawie do stanu niewoli“. W XVII wieku pańszczyzna osiągała już wymiar 6 dni z łana. Co gorsza, wymagano od chłopów coraz więcej posług dodatkowych, a formą wyzysku chłopów stały się także monopole dworskie. Rozmiar chłopskich gospodarstw drastycznie malał, a ci którzy się sprzeciwiali, byli okrutnie karani. W drugiej połowie XVII wieku chłopi byli traktowani jak niewolnicy, a w XVIII wieku zaczęto sprzedawać lub zastawiać chłopów bez ziemi.

Serial 1670 Netflix kontra prawdziwa historia Polski
Serial 1670 Netflix kontra prawdziwa historia Polski

Chłopi to nieszczęśni biedacy. Panowie tyranizują ich bardziej, niż to się zwykło czynić z galernikami” – Francuz Payen przebywający na ziemiach polskich około 1660 roku o miejscowej ludności wiejskiej.

Na początku XVII wieku gospodarka Polski oparta była w dużej mierze na działalności produkcyjnej folwarków szlacheckich, wykorzystujących pracę chłopów pańszczyźnianych. W ten sposób Rzeczpospolita stała się dostawcą do Europy środkowej zbóż, bydła, drewna, konopi

Dopiero od połowy XVIII wieku zaczęto mówić o reformach mających użyć chłopom. W 1790 roku w “Przestrogach dla Polski” Staszic poruszył temat niewoli chłopskiej przynoszącej katastrofalne skutki dla Polski. Napisał: „Jak ohydną i brzydką jest natura dzika! Jak smutny i nędzny widok
kraju, w którym rolnik niewolnikiem!”.

Jan Paweł z serialu 1670 wyciskał swoich chłopów ile się dało… hop, hop, hop, hop!

Sytuacja kobiet w XVII wieku kontra serial “1670”

Córka głównego bohatera serialu “1670” uparcie nie chce poślubić syna magnata. Jeszcze na początku XVII wieku nie miałaby nic do gadania. W Polsce staropolskiej “życie kobiety ograniczać się miało do sfery
prywatnej, wymiar publiczny pozostawiając mężczyznom”
. W propagowanych wzorcach podkreślano, że miało być one podporządkowane woli męża.

Jak radził na początku XVII w. mieszczanin Sebastian Petrycy: „Panny mają być nie próżnujące, ale robotne; nie próżnujące, aby się mogły doma łacno osiedzieć, ponieważ powiedzieliśmy być ich tę powinność: w domu zawżdy być, przechadzek nie stroić próżnych, a nie mogą się osiedzieć, ażby się czym zabawiły przystojnym. Przystojnym, mówię, iż insze są zabawy męskie, jako uczyć, rządzić, kupczyć, żołnierką służyć, a insze białogłowskie, jako prząść, szyć, wyszywać, haftować”. Te same zalecenia znajdujemy w tekstach autorów szlacheckich, według których panna: „ma siedzieć jako gołębica nad wodami, nie latać, nie biegać, nie przejeżdżać się, gdyż licentio wychodzić z domu, przejeżdżać się, mężczyźnie tylko prawem obwarował Pan Bóg”.

W Europie już na przełomie XVI i XVII w. coraz silniej głoszono apologię życia kobiet. Zaczęto mówić o ich potrzebie edukacji i i partycypacji w życiu publicznym. Zaczęto rozmawiać nawet o równouprawnieniu płci.

“Kobiety pierwszej połowy XVII w. nie były jedynie pasywnymi odbiorcami i przekaźnikami wiadomości publicznych, ale za pomocą dostępnych im środków w pewnym zakresie usiłowały oddziaływać na kształtowanie ówczesnej polityki”.

W Polsce w drugiej połowie XVII wieku zdanie panny przy wyborze kandydata na męża zaczynało być brane pod uwagę, choć jeszcze nie na mocy regulacji prawnych. Edward Opaliński stwierdził, iż na “aktywizację polityczną kobiet w Rzeczpospolitej Obojga Narodów wpływ królowych Francuzek mógł mieć jedynie ograniczony, a nie jak do tej pory sądzono, zasadniczy
charakter”

W serialu 1670 córka szlachcica uparcie nie chce wyjść za syna magnata

“O oporach we wprowadzaniu tego novum zaświadcza choćby popularny na przełomie XVII i XVIII w. Sejm panieński Jana Oleskiego, w którym zdania dwudziestu panien na temat tego, jakiego chciałyby męża, podsumowuje wniosek, że nie warto dyskutować nad wyborem, gdyż jakość małżeńskiego pożycia zależy wyłącznie do Boskiego wyroku, który przyjąć należy z pokorą”.

(Pasaż Wiedzy – Muzeum Pałacu Króla jana III w Wilanowie)

Więcej wiedzy? Zobacz Instagram i Facebook

W roku 1670 urodzili się:

  • 3 maja – Michał Pius Fasoli, włoski franciszkanin, misjonarz w Etiopii, męczennik, błogosławiony katolicki (zm. 1716)
  • 12 maja – August II Mocny, czyli August Wettyn, władca Saksonii, królem Polski od 1697 (zm. 1733)
  • 20 sierpnia – Piotr Vigne, francuski lazarysta, założyciel Sióstr Najświętszego Sakramentu, błogosławiony katolicki (zm. 1740)
  • 10 września – Samuel Marzorati, włoski franciszkanin, misjonarz w Etiopii, męczennik, błogosławiony katolicki (zm. 1716)
  • 22 grudnia – Anna Zofia, księżniczka Saksonii-Gothy-Altenburga, księżna Schwarzburg-Rudolstadt (zm. 1728)

W roku 1670 zmarli:

  • 6 stycznia – Karol z Sezze, włoski franciszkanin, mistyk, święty katolicki (ur. 1613)
  • 17 stycznia – Aleksy Aleksiejewicz Romanow, książę z dynastii Romanowów (ur. 1654)
  • 9 lutego – Fryderyk III Oldenburg, władca Danii i Norwegii (ur. 1609)
  • 22 lutego – Joanna Maria Bonomo, włoska benedyktynka, mistyczka, błogosławiona katolicka (ur. 1606)
  • 16 marca – Johann Rudolf Glauber, niemiecki aptekarz, alchemik i technolog (ur. 1604)
  • 21 maja – Niccolò Zucchi, włoski astronom, jezuita (ur. 1586)
  • 22 lipca – Burchard Müller von der Lühnen, szwedzki wojskowy (ur. 1604)
  • 15 listopada – Jan Ámos Komenský, czeski prekursor pedagogiki (ur. 1592)

Źródła: Pasaż Wiedzy – Muzeum Pałacu Króla jana III w Wilanowie, Jarosław Pietrzak “Służba dyplomatyczna kobiet w drugiej połowie XVII wieku Inspiracje francuskie w Rzeczypospolitej”, Jerzy Michalski „WOLNOŚĆ” I „WŁASNOŚĆ” CHŁOPSKA W POLSKIEJ MYŚLI
REFORMATORSKIEJ XVIII WIEKU, CZĘŚĆ II, MARTA KUPCZEWSKA |O roli kobiet w życiu publicznym XVII-wiecznej Rzeczypospolitej (w świetle korespondencji Katarzyny z Ostrogskich Zamoyskiej)”, Maciej Łubieński „Portret rodziny z czasów wielkości”, Anna Jabłońska “ROLA KOŚCIOŁA W SPOŁECZEŃSTWIE STAROPOLSKIM NA PRZYKŁADZIE XVII-WIECZNEGO ARCHIDIAKONATU GNIEŹNIEŃSKIEGO”

Więcej wiedzy? Zobacz Instagram i Facebook